Lisansüstü tez hazırlayan öğrencilerin en sık karıştığı noktalardan biri, "hangi kılavuz geçerli?" sorusudur. Danışman "üniversitenin şablonunu kullan" der; enstitü "YÖK yönetmeliğine uy" hatırlatır; bölüm başkanlığı kendi iç formatını dayatır. Bu yazıda YÖK, üniversite, enstitü ve bölüm düzeyindeki yazım kılavuzları arasındaki hiyerarşiyi, tipik farkları, sık karşılaşılan çelişkileri ve çözüm yollarını paylaşıyoruz. Üniversitenizin tez yazım yönergesi ile çelişmediği sürece uygulanabilir bir çerçevedir.
1. Kılavuzların hiyerarşisi
Tez yazımıyla ilgili düzenlemeler dört katmanda yer alır. Katmanlar arasında çelişki olduğunda üst katmanın kuralı esas alınır; ancak üst katman boş bıraktığı konularda alt katmanın düzenlemesi geçerli olur. Sıralama: 1) YÖK (Lisansüstü Tez Yönetmeliği ve genelgeler — tüm üniversiteler için asgari standart), 2) Üniversite senatosu (Üniversite Tez Yazım Kılavuzu — üniversitenin tüm enstitüleri için), 3) Enstitü (Uygulama Esasları ve şablon — ilgili enstitü öğrencileri için), 4) Anabilim dalı / bölüm (Bölüm içi yönergeler — sadece o bölüm öğrencileri için).
Bu hiyerarşi çerçevedir. Pratikte her katman diğerinin boş bıraktığı konuyu düzenler; hangi kuralın önce geleceği bazen net olmayabilir. En güvenli yol, üniversitenizin şablonu ile enstitünüzün esaslarını birlikte okumaktır.
2. YÖK Lisansüstü Tez Yönetmeliği (güncel)
YÖK'ün lisansüstü tezlere ilişkin asgari kuralları Senato kararı olmaksızın değiştirilemez. Güncel haliyle 2024 sonbaharında yayımlanan güncelleme, üç önemli değişiklik getirdi.
Çevrimiçi erişim. Tezlerin YÖK Tez Merkezi'ne yüklenmesi zorunludur; erişim süresi üniversitenin kararına bırakılmıştır ancak asgari 1 yıldır. Savunma sonrası düzeltmeler tamamlanmadan yükleme yapılamaz.
Yapay zeka kullanımı. YZ araçlarıyla üretilen içerikler "intihal" kapsamında değerlendirilir. Üniversiteler senato kararıyla sınırlama veya yasak getirebilir; ancak "yasak" yerine "sınırlı kullanım + beyan" yaklaşımı yaygınlaşmaktadır.
Yayın beklentisi. YÖK doktora tezleri için doğrudan bir yayın şartı koymaz; ancak üniversiteler senato kararıyla en az 1-2 hakemli dergi makalesi şartı getirebilir. Bu beklenti üniversiteden üniversiteye belirgin biçimde değişir.
YÖK'ün belirlemediği konularda (kapak düzeni, font seçimi, şekil numaralandırma, dipnot stili gibi) üniversite ve enstitü kuralları geçerlidir.
3. Üniversiteler arası tipik farklar
Üniversitelerin tez yazım kılavuzları birçok noktada farklılık gösterir. En sık karşılaşılan farklar: kapak fontu (ör. Times New Roman 14 veya Arial 12), ana metin satır aralığı (1.5 veya 2.0), APA atıf stili (APA 7 zorunlu veya APA 6/7 seçmeli), kaynakça formatı (alfabetik veya alfabetik + numaralı), şekil numaralandırma (bölümlü veya sürekli), özet uzunluğu (300 veya 500 kelime), İngilizce özet zorunluluğu, doktora yayın şartı (1 SCI/SSCI makale veya 2 hakemli dergi makalesi), tez şablonu indirme yeri (enstitü web sayfası veya öğrenci bilgi sistemi).
Bu farklar kural dışı değildir; YÖK boş bırakırsa üniversite düzenler. Ancak öğrenci için pratik sonuç şudur: başka üniversitenin tezini inceleyip kendi tezine uygulamak risklidir. Şablonu mutlaka kendi üniversitenizden alın.
4. Enstitü özel yönergeleri
Enstitüler, üniversite kılavuzunun üzerine kendi uygulama esaslarını koyar. Tipik olarak şunları düzenler: tez önerisi formatı ve sunum takvimi; jüri önerisi nasıl ve ne zaman yapılır; tez savunma tarihinin enstitüye bildirilme süresi; tezin PDF dışındaki eklerle (video, veri seti, kod) birlikte yüklenme prosedürü; yapay zeka kullanım beyanı için zorunlu form veya şablon; tez teslim formatı (karton kapak vs. spiral, renkli vs. siyah-beyaz basım).
Enstitü yönergelerine ulaşmak için enstitünün web sayfası veya öğrenci işleri birimi en hızlı yoldur. Genellikle her enstitü yılda bir kez yönergelerini günceller; bir önceki yılın tezinden yola çıkmak eski kurallara bağlı kalmak anlamına gelebilir.
5. Sık karşılaşılan çelişkiler ve çözüm yolları
Çelişki 1: Atıf stili. YÖK standart belirlememiştir. Üniversite "APA 7" der, danışman "Chicago kullan" der, bölüm "IEEE tercih et" der. Çözüm: Anabilim dalınızın son 2 yılda kabul ettiği tezlerdeki atıf stilini örnek alın. Disiplin içi uygulama, bireysel danışman tercihinin önüne geçer.
Çelişki 2: Kapak düzeni. Üniversite şablonu "Tez Danışmanı" satırı ister; enstitü "Eş Danışman" satırı ister; bölüm "Danışman Yardımcısı" satırı ister. Çözüm: Her zaman enstitünün son şablonunu kullanın. Şablonu 3 ay içinde güncellenmiş olmalıdır; eski şablon yeni kurallarla çelişebilir.
Çelişki 3: Kaynakça düzeni. APA 7 istenmiş, ancak şablonda örnek kaynakça "APA 6" formatında. Çözüm: Şablondaki örnek kaynakça hatalıysa enstitüye yazılı sorun. Çoğu enstitü bir hafta içinde düzeltilmiş örnek gönderir; bu yazışmayı saklayın, jüri itirazında kanıt olur.
Çelişki 4: Yapay zeka beyanı. YÖK "yasak" demiyor, üniversite "sınırlı kullanım" diyor, danışman "hiç kullanma" diyor. Çözüm: Üniversitenin senato kararı esastır. Danışman daha kısıtlayıcı bir tutumdaysa, bunu yazılı olarak talep edin ve saklayın. YZ kullanım beyanınızda hem üniversitenin kuralını hem danışmanın ek şartını belirtin.
Çelişki 5: Yayın şartı. Üniversite "1 SCI makale" diyor, enstitü "1 hakemli dergi" diyor, danışman "tezden 2 makale çıkmalı" diyor. Çözüm: En kısıtlayıcı kuralı esas alın. Jüri, üniversitenin asgari şartını değil, enstitünün veya bölümün belirlediği asgari-üstü şartı uygulayabilir. Danışmanınızla mezuniyetten 12 ay önce yazılı olarak netleştirin.
6. Pratik kontrol listesi
Tezinizi teslim etmeden önce şu kontrolleri sırayla yapın: üniversitenin web sayfasından güncel tez yazım kılavuzunu indirin; enstitünün yönerge ve şablonlarını (özellikle kapak ve özet sayfası) indirin; anabilim dalının son 2 yılda kabul ettiği 3 tezi biçim açısından inceleyin; atıf stilini, satır aralığını, fontu ve kenar boşluklarını şablona göre ayarlayın; kaynakça ve metin içi atıfları yüzde 100 aynı stilde tutarlı yapın; şekil ve tablo numaralandırmasını üniversite formatına göre düzenleyin; yapay zeka kullanım beyanını yöntem bölümüne veya ek olarak ekleyin; tez danışmanınızın ve eş danışmanın ismini kapakta doğru yazın; Türkçe ve İngilizce özetlerin her ikisini de ekleyin; YÖK Tez Merkezi'ne yükleme için son PDF/X formatını üretin.