Tezde tablo ve grafik, metinden farklı bir dil ile konuşur: karmaşık sayıları veya karşılaştırmaları tek bakışta anlaşılır kılar. APA 7'de tablo 5 bölümden oluşur (başlık, sütun başlıkları, gövde, dipnot, kaynak), şekil ise 4 bölümden (başlık, görsel, alt metin, kaynak). Tablo 'sayıları sunmak' için, şekil 'eğilim veya kalıbı göstermek' için kullanılır; aynı veri hem tablo hem grafik olarak sunulmamalıdır. Erişilebilirlik, 2026 itibariyle zorunludur: renk körü okuyucu için renk + şekil, görme engelli okuyucu için alt metin, mobilde okunabilirlik için yüksek kontrast. Yapay zeka ile grafik üretimi 2026'da yaygınlaşmıştır; ancak AI çıktısı bilimsel değer taşımaz, kaynak gösterilemez ve özgün veri yerine sentetik görsel sunar.
1. Tablo ve grafik ne zaman kullanılır?
Tablo sayıları, metin içinde vermenin zor olduğu karşılaştırmaları sunmak için kullanılır. Grafik eğilim, kalıp veya ilişki göstermek için tercih edilir. Aynı veri hem tablo hem grafik olarak sunulmamalıdır; okuyucu yalnızca bir biçimde özetlenmiş olur. Üçten fazla sayı içeren karşılaştırma için tablo, üç veya daha az değişkenin ilişkisi için grafik tercih edilir.
Tablo ve grafik seçimi için 5 kriter. Kriter 1 — Karşılaştırma yapısı: çoklu gruplar (ör. 5 deney grubu) veya çoklu değişkenler (ör. yaş, cinsiyet, eğitim) tabloda daha okunur. Kriter 2 — Eğilim veya kalıp: zaman serisi, korelasyon, dağılım gibi görsel kalıplar grafikte daha etkili. Kriter 3 — Kesinlik: sayısal kesinlik önemliyse tablo; görsel genel eğilim yeterliyse grafik.
Kriter 4 — Veri türü: sıralı veya sınıflı veri (ör. eğitim düzeyi) için çubuk grafik; sürekli veri için çizgi veya dağılım grafiği; oran verisi için pasta grafik (küçük kategoriler için uyarı). Kriter 5 — Okuyucu yükü: karmaşık tablolar metin içinde vermenin yarattığı yükten daha ağır olabilir; bu durumda grafiğe dönüştürülür.
Tipik hata: aynı veri hem tablo hem grafik olarak sunmak. Bu okuyucu kafasını karıştırır; bir kez sunulur, diğer biçimde atıf yapılır. Akademik jüriler özellikle tezde veri yoğunluğu fazla olan bölümlerde okuyucu yükünü gözeten tasarımı ödüllendirir.
2. APA 7 tablo formatı (5 bölüm)
APA 7 tablosu 5 bölümden oluşur: başlık (Table 1), sütun başlıkları (span ve indent), gövde (satır + hücre), dipnot (alfabetik sıralı: a, b, c) ve kaynak (varsa). Her bölüm belirli font ve hizalama kurallarına uyar. Başlık italic değildir; sütun başlıkları ortalanır; gövde sola yaslanır; dipnot sola yaslanır; kaynak italik başlıkla yazılır.
APA 7 tablo yapısı: başlık ('Table 1' + açıklayıcı başlık) üst kısımda, soluk veya normal; 1 satır, gerekirse 2 satıra uzatılabilir. Sütun başlıkları değişken adları; ilk satırda ortalanır; kısaltmalar dipnotta açıklanır. Gövde satır + sütun verileri; sola yaslanır; sayılar ondalık hizalı; boş hücre '—' veya belirli kısaltma ile. Dipnot a, b, c sıralı açıklamalar; tablo altında sola yaslanır; p < .05 istatistik notu. Kaynak 'Note. From ...' tablo altında; italik kitap/makale adı.
Tipik tablo örneği (4 sütun × 5 satır): 'Table 1 — Participant Demographics and Pre-test Scores by Group' başlığı altında Group, n, Age (M, SD), Female n (%), Pre-test Score (M, SD) sütunlarıyla Control, Treatment A, Treatment B satırları. 'Note. n = group size; M = mean; SD = standard deviation.' dipnotu ile tamamlanır.
Tabloda olmaması gereken: dikey çizgiler (APA 7'de sadece yatay çizgiler kullanılır: üst, alt, sütun başlık altı, dipnot üstü); tam cümle (hücrelerde tam cümle yerine kısa ifadeler); gereksiz kesinlik (ondalık sayılar anlamlı haneye yuvarlanır; ör. p = .032 yerine p = .03, M = 4.2345 yerine M = 4.23).
3. APA 7 şekil formatı
APA 7 şekli 4 bölümden oluşur: başlık (Figure 1), görsel (grafik veya diyagram), alt metin (caption, görselin altında) ve kaynak (varsa). Başlık üstte, alt metin altta yer alır. Görsel tek başına anlam ifade etmeli; alt metin olmadan da okunabilir olmalıdır.
APA 7 şekil yapısı: başlık ('Figure 1' + kısa açıklama) üst kısımda, soluk veya normal; tek satır. Görsel ortalanmış; net çözünürlük (en az 300 dpi); PNG veya SVG. Alt metin detaylı açıklama; görselin altında; gerekirse 2-3 satır; renk, sembol, ölçek açıklanır. Kaynak 'From ...' varsa italik kitap/makale adı.
Tipik şekil örneği (çubuk grafik): 'Figure 1 — Mean Pre-test and Post-test Scores by Group' başlığı altında, x ekseni gruplar (Control, Treatment A, Treatment B); y ekseni 0-50 puan; her grup için 2 çubuk (pre, post); Treatment A ve B'de belirgin artış. 'Note. Error bars represent ±1 standard error of the mean. n = 50 per group.' alt metni ile tamamlanır.
Şekilde olmaması gereken: çok küçük font (eksen etiketleri en az 8 pt; başlık 10-12 pt); 3D efekt (pasta grafik 3D olmamalı; perspektif yüzünden oran yanlış algılanır); çok fazla renk (5'ten fazla kategori için tek renk tonu kullanılır; çok renkli palet okunmaz). Çubuk grafiklerde sıfırdan başlamayan y ekseni kasıtlı kırpma olarak algılanır.
4. Tablo ve şekil numaralandırma
APA 7'de tablo ve şekiller bölüm sırasıyla numaralandırılır (Tablo 1, Tablo 2, ...; Şekil 1, Şekil 2, ...). Bölüm numarası eklenmez; sadece tez genelinde ardışık numara kullanılır. Metin içinde her tablo veya şekle açıkça atıf yapılır: 'Bkz. Tablo 1' veya '(Şekil 1)'. Atıf yapılmayan tablo/şekil gereksizdir ve çıkarılmalıdır.
Numaralandırma kuralları. Kural 1 — Bölüm içi ardışık: Tablo 1, Tablo 2, Tablo 3... aynı bölüm içinde ardışık. Bir bölümde tablo yoksa diğer bölümde Tablo 1'den başlamaz; numaralandırma tez boyunca devam eder. Kural 2 — Tip ayrımı: tablolar ve şekiller ayrı numaralandırılır. Şekil 1 ve Tablo 1 aynı sayıyı alabilir; okuyucu karışmaz.
Kural 3 — Atıf zorunlu: her tablo ve şekil metinde en az bir kez anılmalıdır. 'Aşağıdaki tabloya bakınız' zayıf; 'Tablo 1'de görüldüğü gibi, deney grubu kontrol grubundan anlamlı düzeyde yüksek performans göstermiştir' güçlü. Kural 4 — Yerleşim: tablo/şekil atıftan sonra, ideal olarak aynı sayfada yer alır. Bir sonraki sayfaya düşmesi kabul edilir; 2-3 sayfa sonraya düşmesi okunabilirliği bozar.
Kural 5 — Ekler: ana metin dışındaki tablolar/şekiller 'Appendix A, Table A1' gibi ayrı numaralandırılır. Üniversitenin tez yönergesinde ekler için farklı bir format (ör. R1, R2) istenebilir; yönergenin ekler bölümünü kontrol edin.
5. Grafik türleri ve seçimi
Grafik türü seçimi, değişken sayısı ve ölçüm düzeyine göre belirlenir. Çubuk grafik kategorik karşılaştırma, çizgi grafik zaman serisi, dağılım grafiği iki sürekli değişken ilişkisi, kutu grafiği dağılım özeti, pasta grafik oranlar için uygundur. Yanlış grafik türü seçimi veriyi yanlış yorumlamaya yol açar; TYS editörlerinin sık gördüğü hata, sürekli veri için pasta grafik kullanmaktır.
6 temel grafik türü: çubuk (bar) — kategorik karşılaştırma, örnek 5 ülkenin GSYİH'si; çizgi (line) — zaman serisi, eğilim, örnek 10 yıllık enflasyon; dağılım (scatter) — iki sürekli değişken ilişkisi, örnek yaş vs gelir; kutu (box) — dağılım özeti (medyan, çeyrekler, aykırı değerler), örnek 4 grubun sınav puanları; pasta (pie) — oranlar (3-5 kategori), örnek cinsiyet dağılımı; histogram — tek sürekli değişken dağılımı, örnek yaş dağılımı.
Sık yapılan hatalar. Hata 1 — Pasta grafik ile 7+ kategori: pasta grafik 3-5 kategoride okunur; daha fazlasında dilimler ayırt edilemez. Çubuk grafik tercih edin. Hata 2 — Çizgi grafik ile kategorik veri: çizgi, sürekli zaman veya sıralı veri içindir. Kategorik veride çizgi, eğilim yanılgısı yaratır.
Hata 3 — Y eksenini sıfırdan başlatmamak: çubuk grafikte y ekseni sıfırdan başlamalı; aksi halde fark yanlış algılanır. Çizgi ve dağılım grafiğinde sıfır zorunlu değil; ancak y ekseninin kırpıldığı belirtilmelidir. Hata 4 — 3D efektler: 3D pasta grafik veya 3D çubuk grafik perspektif nedeniyle oran yanlış gösterir. APA 7'de 3D grafik önerilmez.
6. Erişilebilirlik: renk, kontrast ve alt metin
2026 itibariyle grafik erişilebilirliği akademik yayıncılık için zorunludur. Üç gereksinim: (1) renk körü okuyucu için renk + şekil veya doku, (2) görme engelli okuyucu için açıklayıcı alt metin, (3) mobilde okunabilirlik için minimum 4.5:1 kontrast oranı. Bu gereksinimler Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.1 standardına dayanır.
Erişilebilirlik için 4 uygulama. Uygulama 1 — Renk + şekil: sadece renk kullanmayın; her renge bir şekil veya doku eşleştirin. Örneğin mavi = daire, kırmızı = kare, yeşil = üçgen. Grafik yazılımı (R ggplot, Python matplotlib) bunu otomatik yapabilir. Uygulama 2 — Alt metin: her şekil için 'alt text' veya uzun açıklama yazın.
'Figure 1. Mean pre-test and post-test scores by group' başlığı yeterli olmayabilir; detaylı caption'da renk, sembol, ölçek ve gruplar belirtilir. Dijital yayınlarda gerçek alt text etiketi gerekir. Uygulama 3 — Kontrast oranı: metin ve arka plan arasında minimum 4.5:1 kontrast oranı. Açık gri zemin üzerinde koyu gri metin yetersiz; siyah-beyaz tercih edilir.
Uygulama 4 — Alternatif format: tablolar için HTML tablo formatı, grafikler için SVG veya yüksek çözünürlüklü PNG (300 dpi). PDF/X standardı, dijital erişilebilirlik için en uygunudur. Pratik araçlar: Coblis veya Color Oracle (renk körlüğü simülasyonu); WebAIM Contrast Checker (kontrast oranı hesaplama); ggplot2 (R) veya matplotlib (Python) ile erişilebilir renk paletleri (Viridis, ColorBrewer).
7. 2026: AI ile grafik üretimi ve etik sınırlar
2026 itibariyle AI araçları (Matplotlib AI, DataRobot, ChatGPT Code Interpreter, vb.) grafik üretebilmektedir. Ancak AI ile üretilen grafikler (1) veri kaynağı belirsiz, (2) özgün değil (AI sentetik veri sunabilir), (3) tez jürisi tarafından kabul görmeyebilir. Akademik etik, AI'ın veriyi ve görselleştirme yöntemini önermesine izin verir; ancak nihai karar ve veri araştırmacıya ait olmalıdır.
AI ile grafik üretimi 4 senaryoda kullanılabilir. Senaryo 1 — Kod yazımı: AI, matplotlib veya ggplot2 kodunu yazabilir. Araştırmacı veriyi sağlar, AI kodu yazar, araştırmacı kodu çalıştırır ve sonucu doğrular. Kabul edilebilir. Senaryo 2 — Hata ayıklama: mevcut grafikte bir hata varsa (eksen etiketi, renk), AI düzeltme önerir. Kabul edilebilir.
Senaryo 3 — Görsel stil önerisi: AI, 'bu veri için violin plot daha uygun olabilir' gibi öneri sunar. Kabul edilebilir, ancak araştırmacı karar verir. Senaryo 4 — Sentetik veri görselleştirme: AI, gerçek olmayan veri ile grafik üretir. Akademik tezde kabul edilmez; veri gerçek araştırmadan gelmelidir.
Etik sınırlar: veri AI tarafından üretilemez (sentetik veri tezde 'araştırma verisi' sayılmaz); kaynak AI olarak gösterilemez (APA 7'de AI bir kaynak değildir; ChatGPT'ye atıf yapılmaz); özgün katkı zayıflar (tüm grafiği AI üretirse tezin yöntem bölümünde açıklanmalı; aksi takdirde özgün katkı sorgulanır); beyan zorunludur (üniversitenin AI politikasına göre yöntem bölümünde 'grafik üretiminde [araç] kullanılmıştır' notu eklenebilir). Pratik formül: AI'ı taslak oluşturma aracı olarak kullanın, veriyi ve kararları siz verin, sonuçları doğrulayın. AI çıktısını doğrudan teze koymayın.